امروز پنجشنبه ، ۹۸/۴/۶ - ۱۷:۰۱

نگاهی به ابعاد فنی و کارشناسی حادثه پلاسکو

این گزارش برای مچ گیری نیست

این گزارش برای مچ گیری نیست

پايگاه خبري تحليلي پاکسان نيوز: *محسن خدابخشی: آتش‏نشانان باید بعد از یک ساعت ونیم از شروع آتش سوزی، ساختمان را تا شعاع ایمن‌ترک می کردند و تنها از راه دوربه اطفاي حریق می‌پرداختند.
حادثه هرگز خبر نمی کند اما با تدبیر و دوراندیشی می توان آن را به تاخیر انداخت، مدیریت کرد و حتی خسارات آن را کنترل کرد. فرایندی که گستره آن از شکل گیری ایده ساخت یک بنا تا تخریب آن را در بر می‌گیرد. در شرایط فعلی جامعه هم که با تدوین مقررات و قوانین مختلف و فراگیر الزاماتی جهت رسیدن به نقطه حداقلی استاندارد دور از دسترس نمی‌باشد ، اجرایی کردن این مقررات کار ناممکنی نیست. حدود صد سال پیش، در 25 مارس 1911، ساختمان ده طبقه‌ای کارخانه Triangle Shirtwaist در مرکز شهر نیویورک آتش گرفت و 146 نفر کشته شدند. بخشی از تلفات بیش از انتظار این حادثه، به علت کوتاه بودن نردبان‌های آتش‌نشانی نیویورک بود که تنها تا طبقه‌ی ششم ساختمان می‌رسید؛ در حالی‌ که کارخانه‌ی نساجی که حریق از آن‌جا شروع شده بود، در طبقه‌ی هشتم تا دهم قرار داشت. پله‌های فرار ساختمان آن‌قدر بد ساخته شده بود که با هجوم عده‌ای از کارگرها از بدنه‌ ساختمان جدا شد و همه‌شان درجا ساقط و سقط شدند. صاحب کارخانه، درب پله‌های فرار داخل ساختمان را قفل کرده بود مبادا که کارگرها چیزی بدزدند و بروند.

بنا به روایات، خیابان‌های اطراف پر شده بود از آدم‌هایی که البته موبایل دوربین‌دار نداشتند، اما ایستاده بودند و کاری جز نظاره‌ی مرگ دیگران هم از دست‌شان بر نمی‌آمد. بعدها در دادگاه، مالکین کارخانه مجبور شدند به ازای هر کشته هفتاد و پنج دلار جریمه بدهند و بعدترش به ازای هر کشته چهارصد دلار از بیمه خسارت گرفتند. پیامد این فاجعه، جنبشی بود که مطالبه‌اش امنیت ساختمان‌ها و فضای کار بود. پای مطالبه‌شان هم اینقدر ایستادند که حریق کارخانه‌ تراینگل، نقطه‌ی عطف قانون‌های پیشگیری از حریق شد. اصلا کارکرد سازمان آتش‌نشانی عوض شد و این سازمان بیشتر از آن‌که مسئول اطفا حریق باشد، موظف به برقراری و اعمال ضوابطی برای پیشگیری از حریق شد. دفتر «پیشگیری از حریق»، به عنوان یک نهاد همان موقع در شهرداری شروع به کار کرد و الان، هر ساختمانی برای هر تعمیر ناچیزی هم بدون تایید این نهاد نمی‌تواند از شهرداری مجوز بگیرد. نصب آب‌پاش در سرتا سر ساختمان اجباری شد. ضوابط مسیر فرار ساختمان‌های بلند مرتبه سخت‌گیرانه تر شد.در این نگاره نیتی بر یافتن مقصر نیست، بلکه این حادثه بهانه‌ای گردید تا شرایط فعلی امنیت و ایمنی ساخت و ساز - نه در کلان‌شهري چون تهران، که در شهر کوچکی مانند تنکابن - مورد بررسی و واکاوی قرار گیرد تا بتوان با تدبیر و بررسی آن، راهکارهای ترمیم و اصلاح به‌دست آورد. ازسویی، قصد خفیف نشان دادن تلاش‌ها و فداکاری آتش نشانان در میان نبوده که رشادت‌های آنان همچون رزمندگان جنگ بر کسی پوشیده نیست. اما گاهی برخی عوامل مخفی اما بسیار موثر، بر تعداد تلفات می افزاید که این زیبنده و دلخواه کسی نیست. برای پاسخ به پرسش اصلی ابتدایی مان، سه پرسش کلی مطرح کنیم و در ذیل آن مسائل را مورد تدقیق قرار می دهیم. ذکر این نکته خالی از لطف نیست كه به‌دلیل عدم دسترسی به داده های رسمی، برخی آمارها به‌صورت تقریبی ذکر گردیده است. آتش سوزی و در پی آن تخریب برج تجاری پلاسکو چگونه اتفاق افتاد؟ چه باید کرد تا حوادثی اینچنین به‌وجود نیاید؟ و نهایت اینکه در صورت وقوع مواردی از این دست چه باید کرد؟

ساختمان پلاسکو چه بود؟
برجی بلند با سازه فولادی که با تعداد 17 طبقه و ارتفاع 42 متر در رسته mid-rise building گرفته و ساخت آن از سال 1339 تا 1341 شمسی طول کشیده و با توجه به سال ساخت احتمالا سازه‌ای با اتصالات پیچ و مهره ای می باشد. متراژ تقریبی زیربنای کل ساختمان پلاسکو حدود ۲۹ هزار متر مربع بوده و طبقات اول تا چهارم مساحت بیشتری نسبت به سایر طبقات داشتند. کاربری ساختمان کلا تجاری و در طبقات فوقانی کارگاه‌های دوخت و تولید لباس فعال بوده است. تردد روزانه در این مکان هم به‌لحاظ جابه‌جایی اجناس و افراد بسیار زیاد بوده است. از سیستم اطفا و اعلان حریق ساختمان اطلاعی در دسترس نیست اما با توجه به عمر سازه و مالکیت آن احتمالا سیستم فعالی در آن وجود نداشته است. در همه ساختمان ها با توجه به اینکه اطفاحریق بلافاصله بعد از وقوع حادثه ممکن نیست، ساختمان باید به گونه‌ای طراحی شود که تا چند ساعت متوالی بتواند آتش را با حداقل خسارات وارده تحمل کند. در سازه‌های بتن آرم مقاومت بالایی در برابر آتش سوزی وجود دارد، اما درسازه‌های فولادی درصورتی‌که تمهیدات ایمنی لازم در چند دقیقه ابتدایی حریق در آن‌ها صورت نپذیرد، شاهد تخریب‌های بسیار سریع و غیرقابل جبران خواهیم بود .

فولاد ساختمانی محافظت نشده نقطه حرارت خمش (خمیدگی) 500-470 درجه سانتی‌گراد است و حدود نیمی از مقاومت خود را در دمای 550-500 درجه سانتی گراد از دست می دهد، از این رو در مقابل حرارت حریق، بسیار آسیب‌پذیر است که عمدتا نیازمند به مقاوم سازی در مقابل حریق می‌باشد. طبق جداول استاندارد، فلز آهن در زمان کمتر از 10 دقیقه پس از آتش سوزی به دمای 470 درجه می رسد که نقطه خمش فلز آهن است. آتش سوزی از ساعت 7:30 آغاز شد و در حدود ساعت 10:30 (3 ساعت بعد) سازه شروع به فرو ریزش کرد و در کسری از دقیقه تبدیل به تلی از ضایعات بتون و آهن شد. شروع آتش از طبقه 8 روی همکف بوده است. آتش اولیه به هر دلیلی ایجاد شد و چون همه اضلاع مثلث آتش مهیا بوده و سیستم اطفا فعال نبوده، شعله ها گسترش یافته اند؛ حجم لباس‏ها که از جنس مواد نفتی می باشند، سرعت توسعه حریق را افزایش داد. با گسترش آتش ایجاد شده زمانی که طبقه ضعیف شد، با تغییر شکل تیرهای اصلی و فرعی در اثر حرارت و رسیدن به نقطه تغییر شکل پلاستیک، بتون‌های کف و دیواره ها شروع به ریزش بر روی طبقه زیرین خود کرد. با تخریب ستون‌های داخلی طبقه هشتم در نتیجه بار اضافی و ضربه دینامیکی هفت طبقه فوقانی باعث ریزش طبقات تحتانی، یکی پس از دیگری گردید؛ همزمان پاشيدن آب توسط آتش نشانان باعث خیس شدن بخش‌های بتونی سازه و حتی البسه انبار شده در طبقات گردیده و بر وزن مرده سازه افزود.سقوط المان‌های داخلی با حجم زیاد و به‌صورت همزمان باعث ایجاد حالتی شبیه انفجار در طبقات پایینی گردیده و هوا و گرد و غبار با شدت زیاد از طریق پنجره های جانبی به سمت بیرون ساختمان پرتاب گردید. همزمان شکستن شیشه ها و پرتاب‌شان به سمت خارج هم با صدا و جلوه بصری خاصی اتفاق افتاد، همانند آنچه در برج‌های دوقلو نیویورک در برخورد هواپیماها به طبقات بالایی آن‌ها روی داد.ساختمان اسکلت فلزی که بیش از 90 دقیقه در شعله های آتش بسوزد، هر لحظه امکان فرو ریختن آن وجود دارد. آتش‏نشانان می بایست بعد از یک ساعت ونیم از شروع آتش سوزی، ساختمان را تا شعاع ایمن ترک می‌کردند و تنها از راه دور به اطفاحریق می‌پرداختند. آنچه مسلم است با توجه به دمای بالای خفته در زیر آوار، هنوز احتمال شروع آتشی دیگر در صورت آوار برداری و رسیدن اکسیژن به مواد سوختنی دور از ذهن نمی باشدکه نیازمند توجه بیشتری است. این بود آنچه که نباید می بود.

چه باید کرد؟
بایدها و نبایدها و الزامات ایمنی ساختمان ها بسته به اینکه سازه در حال ساخت باشد یا اینکه در حال استفاده، متفاوت است. ساختمان‌هایی که در حال بهره برداری هستند، نیاز به انجام برخی اصلاحات و دوباره کاری ها دارند ولی در مورد ساختمان‌هایی که در مرحله طراحی و یا ساخت هستند، باید پیش بینی ها و اقدامات موثر و پیشگیرانه از همان ابتدا صورت پذیرد. در مورد ساختمان‌های جدید، مقررات ملی ساختمان در مباحث مختلف به این موضوع پرداخته و مبحث 21 نیز اختصاصا موضوع پدافند غیرعامل را تشریح نموده است. اگر نگاه شهرداری به تراکم و توسعه شهر از شکل درآمدی خارج شود، ارائه خدمات مهندسی توسط نظام مهندسی به‌صورت حرفه ای درمي‌آید و اگر وضعیت اجرا و نظارت مهندسین ناظر و شهرداری تحت‏الشعاع مسائل مالی و صرفه جویی های بی مورد سازندگان قرار نگیرد، می توان امیدوار بود که فرایند ساخت و ساز بهبود یابد. تدوین و اجرای آیین نامه اعلان و اطفای حریق ساختمان‌های مسکونی، عمومی و خاص؛ تعبیه راه پله‌های اضطراری و به‌کارگیری معماری‌کاربردی به جای معماری صرفا شیک، تمهید سیستم های گرمایش و سرمایش متمرکز در ساختمان‌ها به جای سیستم‌های تکی از قبیل (پکیج، بخاری، کولر و حتی گاز پیکنیکی)؛ لزوم نصب سیستم‌های هوشمند اطفای آتش در پارکینگ‌های عمومی و خصوصی و انبارها و ساختمان‌های نیمه صنعتی و صنعتی؛ الزام مالکین به رعایت حداقل ضوابط ایمن‏سازی توسط شرکت‌های بیمه، بهینه سازی وزن سازه ها به جای سنگین کردن آن‌ها به بهانه افزایش مقاومت، کنترل فضاهای مختلف در ساختمان و پیش بینی امکان ناحیه‌بندی (وزن‌بندی) ساختمان‌ها، ممنوعیت، محدودیت و یا ایمن سازی نما و دکوراسیون‌های قابل اشتعال، اعمال پوشش محافظ حریق برای سازه های فولادی و استفاده درست و به‌جا از بلوک های پلی استایرنی سقف‌ها، از جمله اقداماتی‌ست که در طراحی می باید مورد توجه قرار گیرند. بپردازیم به ساختمان‌های موجود و چگونگی ایمن سازی آن‌ها؛ در این بحث به جزییات کار پرداخته نشده و اقدامات کلی ای که به نظر می آید باید اجرا شود، ذکر گردیده است.

قدم اول اما تدوین و اجرای آیین نامه اعلان و اطفای حریق ساختمان‌های مسکونی، عمومی و خاص و اداری است که باید در سازمان آتش نشانی و توسط کارشناسان با تجربه آن تهیه گردیده و توسط شهرداری به‌عنوان ضوابط و الزامات اجرایی در اختیار سازندگان و نظام مهندسی قرار گیرد.ابتدا ایجاد یک کارگروه ویژه با عضویت فرمانداری، دادگستری، بخشداری، اداره برق، آب و فاضلاب، نیروی انتظامی، راهنمایی و رانندگی و شهرداری، با محوریت واحد ساختمان و نظام مهندسی جهت مدیریت فرایند ایمن‏سازی شهر مورد توجه قرار گیرد. دوم تفویض اختیار به این کارگروه برای ایجاد یک گروه تخصصی متشکل از کارشناسان آتش نشانی و مهندسین نظام مهندسی، جهت بررسی همه جانبه ساختمان‌های عمومی و خاص و اداری شهرستان و تهیه گزارش اولیه (با هزینه شهرداری- براساس بند 14 فصل ششم قانون شهرداری‌ها مصوبه 11/4/1334، اصلاحی 27/11/1345 و تبصره ذیل آن) صورت گیرد.سوم تعیین سطح ایمنی ساختمان‌های مهم شهری (که در بند ب مورد بازدید قرار گرفته اند) انجام شود. سپس، تعیین سطح ایمنی محلات و خیابان‌ها، بازارها و کوچه‌های شهری و همچنین میزان دسترسی واحدهای امدادی به مناطق مختلف شهری با توجه به فواصل مسیرها و عرض معابر و تراکم منطقه و سایر عوارض موجود، تهیه نقشه جامع شهری براساس موارد تعیین شده، اعلام به ادارات و کارفرمایان و مالکین ساختمان‌های خاص و عمومی و تعیین زمان برای طراحی و اجرای سیستم‌های بازدارنده و ایمن سازی بناها؛ تهیه نقشه as-built (چون ساخت) از سازه اجرا شده، بازشوها، راه‌ها و مسیرهای دسترسی، همچنین مسیر دقیق و اندازه گذاری شده، تاسیسات مکانیکی و برقی و تحویل یک نسخه تایید شده آن به واحد آتش‌نشانی و بایگانی مدارک و نقشه ها در واحد آتش نشانی و تهیه دوره ای (ترجیحا شش‌ماهه) گزارش تعمیرات و نگهداری سازه و یوتیلیتی‌های آن براساس مبحث 22 مقررات ملی ساختمان و ارائه آن به آتش‌نشانی جهت بایگانی مورد تاکید قرار گیرد. از سویی، بروز رسانی و تکمیل و تجهیز نرم افزاری و سخت‌افزاری واحد های آتش نشانی، انجام مانورهای فراگیر شهری با مشارکت حد اکثری مردم عادی، نصب علایم هشدار دهنده و راهنما (مسیرهای خروج، مکان‌های امن، شیرهای آتش نشانی شهری، فایر باکس‌ها و تجهیزات اطفا) در اماکن و محلات و بازنگری جدی در سیستم توزیع تراکم شهری و تراکم فروشی توسط شهرداری نیز از مواردی است که باید عملی شود.

مدیریت و تدبیر!
اما بخش عمده ای از مشکلات حادثه بعد از سوانح و بلایای طبیعی مربوط به سوء مدیریت و بی تدبیری و بی تجربگی است. پردازش اطلاعات حادثه پلاسکو از برخی ناهماهنگی ها پرده برمی‏دارد که سرعت انجام خدمات را می کاهد. گرچه واحدهای آتش نشانی و کمیته بحران شهرستان دستورالعمل بالنسبه کاملی در خصوص وقایعی اینچنینی و مشابه دارند اما برخی موارد باید با دقت و سرعت بیشتری اجرا شود.مواردی چون اعزام سریع واحدهای امدادی (آتش نشانی، اورژانس، هلال احمر، نیروی انتظامی)، اعلام تقریبی ابعاد حادثه توسط آتش نشانان در محل و اعلام آن به فرماندار جهت بررسی لزوم تشکیل کمیته بحران تحت امر فرماندار، قطع سریع گاز، برق و حتی آب ساختمان یا منطقه صدمه دیده، بررسی سریع وضعیت حادثه و به‌کار گیری سریع ترین روش ایمن براساس نقشه پلان‌ها و تاسیسات منطقه موجود در بایگانی آتش‌نشانی، مشخص کردن وجود یا عدم وجود منابع قابل اشتعال، قابل انفجار، سمی، رادیواکتیو و ... و برنامه ریزی برای ایمن‏سازی و مهار آن‌ها، بخش بندی مکان به جهت اولویت بندی عملیات تخلیه و نجات، قرنطینه بخش حادثه دیده بلافاصله پس از وقوع توسط نیروهای انتظامی، تخلیه سریع منطقه از افراد عادی و حتی ساکنین تا شعاع مناسب، بستن خیابان‌های منتهی به مکان حادثه و اعمال مقررات عبور و مرور ویژه برای دسترسی آسان خودروهای امدادی، هماهنگی با واحد موتوری شهرداری برای تجمیع و اعزام خودروهای سنگین در صورت لزوم، خبر رسانی عمومی در بازه‌های زمانی یک ساعته جهت جلوگیری از ایجاد و پخش شایعات و... نه همه اقدامات لازم که مجموعه مهمی از اقداماتی ضروريست که می‌باید در حال حاضر و به سرعت اجرایی و تکمیل تا بتوان در مواقع بروز بلایا و حوادث با کمترین هزینه و تلفات از بروز حوادثی همچون فاجعه پلاسکو پیشگیری گردد.

* کارشناس مکانیک

 

منبع: روزنامه قانون

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه سازی